ดิฉันดูหนังจีนเรื่องหนึ่ง มีฉากที่นางเอกต้องอวยพรวันเกิดญาติผู้ใหญ่ที่ดูแล้วก็คงไม่ได้รักกันเท่าไร นางเอกจึงอวยพรอย่างไพเราะว่า ขอให้อายุมั่นขวัญยืน มีลูกเต็มบ้าน มีหลานเต็มเมือง ก่อนจะปิดท้ายด้วยประโยคสั้น ๆ ว่า “แต่ขอให้ทุกคนอกตัญญู”
ฟังครั้งแรกดิฉันขำ แต่พอคิดอีกที คำอวยพรนี้ร้ายกว่าคำด่าเสียอีก เพราะมันไม่ได้ขอให้คนคนนั้นสูญเสียอะไร ตรงกันข้าม กลับขอให้มีทุกอย่างเต็มที่ เพียงแต่สิ่งที่มีอยู่รอบตัวนั้นไม่รัก ไม่ผูกพัน และไม่เห็นคุณค่าของเขา
แล้วดิฉันก็นึกถึงโลกการทำงานขึ้นมา
คนคนหนึ่งอาจประสบความสำเร็จมาก มีตำแหน่งสูง มีลูกน้องหลายสิบหรือหลายร้อยคน เวลาพูดทุกคนฟัง เวลาสั่งทุกคนทำ เดินเข้าไปในห้องประชุมทุกคนรู้ว่าใครเป็นคนมีอำนาจสูงสุด หากมองจาก Organization Chart ก็คงเรียกได้เต็มปากว่าเป็น “ผู้นำ”
แต่สิ่งที่ Organization Chart ไม่เคยบอกเราคือ คนเหล่านั้นกำลังเดินตามอะไรอยู่
เดินตามเพราะเชื่อถือในตัวเรา เพราะเคารพวิธีที่เราปฏิบัติต่อคน เพราะเห็นว่าในวันที่มีปัญหาเรารับผิดชอบและยืนอยู่ข้างทีม หรือเพียงเพราะตำแหน่ง เงินเดือน ระบบประเมิน และโครงสร้างองค์กรกำหนดให้เขาต้องฟังเรา
สองอย่างนี้ภายนอกดูคล้ายกันมาก โดยเฉพาะในวันที่เรายังมีอำนาจ เพราะไม่ว่าคนจะเต็มใจหรือไม่ เขาก็ยังเข้าประชุม ยังตอบ “รับทราบ” และยังทำงานตามที่ได้รับมอบหมาย เราจึงอาจเข้าใจผิดได้ง่ายว่า การเชื่อฟังคือความเคารพ และการที่คนยังอยู่คือความผูกพัน
แต่ความสัมพันธ์ในการทำงานไม่ได้วัดกันแค่ว่ามีคนอยู่รอบตัวมากเท่าไร และภาวะผู้นำก็ไม่ได้หมายความว่าต้องทำให้ลูกน้องรักเรา หัวหน้าไม่ใช่พ่อแม่ ลูกน้องก็ไม่ได้มีหน้าที่ต้อง “กตัญญู” ต่อหัวหน้า สิ่งที่องค์กรให้กับคนทำงานและสิ่งที่คนทำงานมอบกลับมาเป็นความสัมพันธ์ทางวิชาชีพ ไม่ใช่บุญคุณที่ต้องตอบแทนกันไปตลอดชีวิต
สิ่งที่น่าคิดกว่าคือ ตลอดเวลาที่เรามีอำนาจ เราสร้างอะไรไว้ในความสัมพันธ์นั้นบ้าง คนกล้าพูดความจริงกับเราหรือไม่ เวลาผิดพลาดเขากล้ามาหาเราหรือพยายามซ่อน เวลาทีมสำเร็จเราแบ่งเครดิตให้ใคร และเวลามีปัญหาเรารีบหาคนรับผิดหรือยอมรับส่วนของตัวเอง เพราะสิ่งเหล่านี้ต่างหากที่ค่อย ๆ เปลี่ยน “คนที่จำเป็นต้องตาม” ให้กลายเป็น “คนที่เต็มใจจะตาม”
ปัญหาคือ เราอาจไม่มีวันรู้ความแตกต่างนั้นเลย ตราบใดที่ยังนั่งอยู่บนเก้าอี้ตัวเดิม
เพราะตอนมีตำแหน่ง ทุกคนยังต้องฟัง
ตอนมีอำนาจ ทุกคนยังต้องเกรงใจ
ตอนยังเซ็นประเมินผลงานได้ ทุกคนก็ยังต้องรักษาความสัมพันธ์
จนถึงวันที่อำนาจเหล่านั้นหายไป เราจึงอาจได้เห็นชัดเป็นครั้งแรกว่า ที่ผ่านมาเขาเคารพ ตัวเรา หรือเพียงเคารพ ตำแหน่งของเรา
ดังนั้นคำอวยพรจากหนังจีนเรื่องนั้น ถ้าเอามาใช้กับโลกการทำงาน อาจไม่ต้องร้ายถึงขั้นขอให้ใครอกตัญญู
แค่ขอให้มีลูกน้องเต็มทีม มีตำแหน่งสูง มีอำนาจมาก และมีคนรายล้อมอยู่ทุกวันก็พอ
เพียงแต่วันที่ลงจากตำแหน่ง…
ขอให้ได้รู้เสียทีว่า คนเหล่านั้นเคยเดินตามเรา
หรือแค่เดินตามเก้าอี้ที่เรานั่ง
เพราะหัวหน้าบางคนจากไปแล้ว คนยังอยากเดินตาม
แต่บางคนยังไม่ทันไป…คนก็รอให้ไปแล้ว
ยิ่งพร อินทร์ศรีชื่น
ทนายความ | วิทยากรด้านการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์และภาวะผู้นำ